รายละเอียดนวัตกรรม
ความรู้ / เทคโนโลยี
องค์ความรู้ด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์ อัตราการใช้เมล็ดพันธุ์ อัตราการใส่ปุ๋ย และการเก็บรักษาที่มีผลต่อการสร้างผลผลิตและคุณค่าทางโภชนาการ
ที่มา / จุดมุ่งหมาย / ความต้องการ
นำไปใช้ในพื้นที่เกษตรกรนำร่องโดยใช้ เมล็ดพันธุ์ก่ำดอยสะเก็ดคุณภาพ ร่วมกับเทคโนโลยีการปลูกที่เหมาะสมกับพันธุ์และพื้นที่ ใช้กระบวนการผลิตที่ปรับจากภูมิปัญญาท้องถิ่นร่วมกับองค์ความรู้วิชาการ
มีการถ่ายทอดองค์ความรู้ผ่านแปลงเรียนรู้/แปลงสาธิต และการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมของเกษตรกร
โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเพิ่มกำลังการผลิตข้าวเหนียวดำให้เพียงพอต่อความต้องการตลาด เพื่อยกระดับข้าวพื้นเมืองสู่พืชเศรษฐกิจมูลค่าสูง ไม่แข่งขันเชิงปริมาณ เพื่อเพิ่มรายได้และความมั่นคงทางเศรษฐกิจของเกษตรกร และเพื่ออนุรักษ์พันธุ์ข้าวพื้นเมืองของภาคเหนือซึ่งมีอัตลักษณ์โดดเด่นและเป็นข้าว GI ของภาคเหนือ
ความต้องการในปัจจุบันและอนาคต โครงการต้องการขยายพื้นที่และจำนวนเกษตรกรที่ใช้เทคโนโลยีอย่างต่อเนื่อง ต้องการระบบจัดการเมล็ดพันธุ์และคุณภาพผลผลิตที่ได้มาตรฐานเดียวกัน และต้องการกลไกเชื่อมโยงตลาดระยะยาว เช่น สัญญารับซื้อหรือเครือข่ายผู้ประกอบการ
มีการถ่ายทอดองค์ความรู้ผ่านแปลงเรียนรู้/แปลงสาธิต และการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมของเกษตรกร
โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเพิ่มกำลังการผลิตข้าวเหนียวดำให้เพียงพอต่อความต้องการตลาด เพื่อยกระดับข้าวพื้นเมืองสู่พืชเศรษฐกิจมูลค่าสูง ไม่แข่งขันเชิงปริมาณ เพื่อเพิ่มรายได้และความมั่นคงทางเศรษฐกิจของเกษตรกร และเพื่ออนุรักษ์พันธุ์ข้าวพื้นเมืองของภาคเหนือซึ่งมีอัตลักษณ์โดดเด่นและเป็นข้าว GI ของภาคเหนือ
ความต้องการในปัจจุบันและอนาคต โครงการต้องการขยายพื้นที่และจำนวนเกษตรกรที่ใช้เทคโนโลยีอย่างต่อเนื่อง ต้องการระบบจัดการเมล็ดพันธุ์และคุณภาพผลผลิตที่ได้มาตรฐานเดียวกัน และต้องการกลไกเชื่อมโยงตลาดระยะยาว เช่น สัญญารับซื้อหรือเครือข่ายผู้ประกอบการ
จุดเด่น
เมล็ดข้าวมีสีม่วงดำจาก แอนโทไซยานิน และมีสารสำคัญอื่น ๆ เช่น แกมมาออริซานอล ซึ่งเป็นสารต้านอนุมูลอิสระ ที่มีประโยชน์ต่อสุขภาพ เช่น ช่วยต้านออกซิเดชัน เพิ่มภูมิคุ้มกัน และอาจช่วยลดความเสี่ยงของโรคเรื้อรังบางชนิดเมื่อบริโภคอย่างเหมาะสม ข้าวก่ำดอยสะเก็ดเป็นพันธุ์พื้นเมืองที่ปรับตัวเข้ากับสภาพภูมิอากาศและดินบนพื้นที่สูงภาคเหนือได้ดี ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของก่ำที่มีความหลากหลายทางพันธุกรรมสูงและมักมีลักษณะเฉพาะตัวตามถิ่นปลูก เนื่องจากมีปริมาณสารสีธรรมชาติและสารฟีนอลิคสูง ซึ่งช่วยเพิ่มคุณค่าทางโภชนาการมากกว่าข้าวขาวทั่วไป และถูกมองว่าเป็น “superfood” ธรรมชาติสำหรับการบริโภคเพื่อสุขภาพ
รายละเอียดเพิ่มเติม
ข้าวพันธุ์ก่ำดอยสะเก็ด เป็นพันธุ์ข้าวเหนียวพื้นเมือง มีลักษณะที่แตกต่างจากข้าวสายพันธุ์อื่น ๆ เพราะทั้งใบ ลำต้นและเมล็ดข้าวจะมีสีม่วง พันธุ์นี้ได้รับความนิยมมากทั้งในด้านการบริโภค และเป็นพืชประดับ โดยเฉพาะร้านอาหาร มักนิยมนำข้าวพันธุ์นี้ไปปลูกเพื่อเสริมความสวยงามในร้านอาหาร ด้วยความต้องการที่สูงมากทำให้ผลผลิตไม่เพียงพอต่อความต้องการของผู้บริโภค และต้องขยายพื้นที่ปลูก
พันธุ์ข้าวนี้เจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ที่มีอุณหภูมิต่ำ เนื่องจากสามารถสร้างสารคุณภาพพิเศษได้สูง ฉะนั้น ภูมิประเทศของภาคเหนือจึงเป็นพื้นที่ที่เหมาะสำหรับเพาะปลูกข้าวได้ดีที่สุด ซึ่งในอนาคตจะมีการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์เพื่อให้มีประสิทธิภาพในการเพาะปลูกได้ทั่วประเทศ
พันธุ์ข้าวนี้เจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ที่มีอุณหภูมิต่ำ เนื่องจากสามารถสร้างสารคุณภาพพิเศษได้สูง ฉะนั้น ภูมิประเทศของภาคเหนือจึงเป็นพื้นที่ที่เหมาะสำหรับเพาะปลูกข้าวได้ดีที่สุด ซึ่งในอนาคตจะมีการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์เพื่อให้มีประสิทธิภาพในการเพาะปลูกได้ทั่วประเทศ
ปัญหาและประโยชน์ (Pain & Gain)
ปัญหา (Pain Points)
-
พื้นที่ปลูกขนาดเล็ก ไม่เหมาะกับการผลิตเน้นเรื่องปริมาณ สำคัญเกษตรกรส่วนใหญ่เป็นรายย่อยที่มีที่ดินจำกัด (บางส่วนเป็นที่เช่า) ทำให้การใช้เทคโนโลยีและเครื่องจักรขนาดใหญ่ไม่คุ้มทุน และไม่สามารถแข่งขันด้านปริมาณกับภาคอื่นได้ จำเป็นต้องเน้นการผลิตข้าวคุณภาพสูงแทน
-
ความต้องการข้าวเหนียว (โดยเฉพาะข้าวเหนียวดำ/ข้าวก่ำ) ของผู้ประกอบการสูง แต่ ผลผลิตและกำลังการผลิตของเกษตรกรยังไม่เพียงพอ สำคัญผลผลิตยังค่อนข้างต่ำ เมื่อเทียบกับบางพันธุ์พัฒนาใหม่ ดังนั้นอาจไม่ให้ผลผลิตสูงเท่าพันธุ์เชิงพาณิชย์บางชนิด ปลูกได้ปีละครั้ง และไวต่อช่วงแสง ทำให้ต้องปลูกตามฤดูกาล (โดยทั่วไปปลูกได้ในนาปี)
ประโยชน์ (Gain Points)
-
การปรับเปลี่ยนจากการปลูกข้าวพันธุ์ทั่วไปเป็นข้าวโภชนาการสูงและข้าวพรีเมียมที่มีตลาดเฉพาะ สูงเกษตรกรสามารถยกระดับผลผลิตจากข้าวทั่วไปสู่ข้าวโภชนาการสูงและข้าวพรีเมียมที่มีตลาดเฉพาะ ทำให้สามารถจำหน่ายผลผลิตในราคาที่สูงกว่าข้าวทั่วไป 3–5 เท่า ลดความเสี่ยงจากราคาข้าวตกต่ำในช่วงฤดูเก็บเกี่ยว และมีรายได้ที่มั่นคงมากขึ้น
-
ความต้องการข้าวเหนียวดำที่เพิ่มขึ้นของผู้ประกอบการ สะท้อนถึงโอกาสในการยกระดับการผลิตจากเกษตรกรรายย่อยสู่ระบบการผลิตเชิงเครือข่าย ที่มีตลาดรองรับชัดเจน สามารถเพิ่มมูลค่า สร้างรายได้ที่มั่นคง และต่อยอดสู่ข้าวเศรษฐกิจเฉพาะกลุ่มได้อย่างเป็นรูปธรรม-
กลุ่มเป้าหมาย
รายละเอียดกลุ่มเป้าหมาย
ภาคประชาชน/สังคม
เกษตรกรผู้ปลูกข้าวรายย่อยและกลุ่มวิสาหกิจชุมชน เกษตรกรที่ต้องการปรับเปลี่ยนจากการปลูกข้าวทั่วไปไปสู่ข้าวโภชนาการสูง/ข้าวพรีเมียม มีพื้นที่ปลูกข้าวขนาดเล็ก–กลาง (ประมาณ 5–20 ไร่) ใช้ระบบการผลิตเดิมได้ทันที ไม่ต้องลงทุนเครื่องจักรใหม่
ภาคเอกชน/การผลิต
ผู้ประกอบการข้าวพรีเมียม ข้าวสุขภาพ และร้านอาหารเพื่อสุขภาพ กลุ่มตลาดเฉพาะ (Niche market) เช่น ข้าวสี ข้าวโภชนาการสูง ผู้ประกอบการแปรรูปอาหารสุขภาพและอุตสาหกรรมเครื่องสำอาง
ประวัติการได้รับทุนสนับสนุน
| ปีงบฯ | ชื่อแหล่งทุน | ประเภท |
|---|---|---|
| 2542 | มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ | บริการวิชาการ |
พิกัดแผนที่
กำลังโหลดแผนที่...
ผลลัพธ์และผลกระทบเชิงประจักษ์
ROI (Economic)
ตัวชี้วัด:
ปริมาณ: 0
SROI (Social)
ตัวชี้วัด:
ปริมาณ:
ผลลัพธ์ (Outcomes)
- รายได้ต่อหน่วยพื้นที่เพิ่มขึ้น จากการปลูกข้าวเหนียวดำที่มีราคาสูงกว่าข้าวเหนียวทั่วไป และมีตลาดเฉพาะรองรับ 1.99 เท่า เมื่อเทียบกับข้าวทั่วไป
- มีแหล่งวัตถุดิบข้าวเหนียวดำที่สม่ำเสมอมากขึ้น ลดปัญหาวัตถุดิบขาดช่วง ซึ่งเป็นข้อจำกัดหลักในปัจจุบัน 1.00 ชุมชน
ผลกระทบ (Impacts)
- เพิ่มกำลังการผลิตให้สอดคล้องกับความต้องการตลาด จากการใช้เทคโนโลยีที่เหมาะสม เช่น เมล็ดพันธุ์คุณภาพ ระบบเพาะกล้า และการจัดการแปลงที่มีประสิทธิภาพ 50.00 ตันข้าวเปลือกต่อปี
- กิดการรวมกลุ่มและการจัดการร่วมในชุมชน เช่น กลุ่มเมล็ดพันธุ์ กลุ่มผลิตข้าวคุณภาพเฉพาะตลาด 1.00 ชุมชน
ศาสตราจารย์ ดร. ชนากานต์ เทโบลต์ พรมอุทัย
นักวิจัยเจ้าของผลงาน
มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
ผู้ร่วมวิจัย/ทีมงาน:
รศ.ดร.ศันสนีย์ จำจด, ดร.สุภาภรณ์ ญะเมืองมอญ
